Lưu vực sông Mê Kông với sự giao lưu trên diện rộng trong thời gian dài đã hình thành nên nhiều nét văn hóa về dệt nhuộm và văn hóa này đã được kế thừa đến ngày nay. Trong thời đại ngày nay, khi xu thế sản xuất hàng loạt và tiêu dùng với số lượng lớn đang diễn ra trên toàn thế giới thì lĩnh vực nghệ thuật truyền thống cũng bị ảnh hưởng theo làn sóng toàn cầu hóa này. Trước thực trạng đó, làm thế nào để người sản xuất và người tiêu dùng có thể kế thừa nghề dệt nhuộm truyền thống như một sản vật «cần được giữ gìn và nuôi dưỡng», duy trì hệ thống sản xuất số lượng nhỏ mà vẫn phát triển được ngành sản xuất truyền thống đó?

Tại buổi tọa đàm, nhà nghiên cứu dệt nhuộm Nhật Bản - giáo sư phòng Nghiên cứu văn hóa dân tộc, Bảo tàng Dân tộc học Quốc gia Nhật Bản - ông Yoshimoto Shinobu đã đề cập đến những vấn đề, triển vọng và việc hình thành cơ cấu mang tính khả thi để kế thừa mang tính phát triển của truyền thống.

Từ thế kỷ 20 đến nay, ngành công nghiệp dệt may kimono của Nhật Bản đang trong tình trạng suy thoái. Nhiều doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh kimono phá sản hàng loạt dẫn đến tình trạng mất cân đối giữa cung và cầu. Chính vì thế, giá kimono ngày một tăng cao, giá loại kimono thường cũng khoảng 2.000USD/bộ. Mặt khác, kỹ thuật mặc kimono rất khó khăn, người dân phải đến trường dạy học mặc kimono mới có thể mặc đúng cách. Ở Nhật Bản, tỉ lệ người dân có thể tự mặc kimono là 1/10. Với giá đắt như vậy nhưng kimono hiếm khi được mặc thường xuyên, đặc biệt là đối với người dân thường (hầu như không lúc nào mặc), kimono chỉ được mặc trong các ngày trọng đại như ngày lễ tốt nghiệp, lễ cưới; ngoài ra thì hầu như không có dịp nào khác. Cộng với sự phổ biến của trang phục Âu làm cho ngành sản xuất và kinh doanh kimono Nhật Bản đang trên đà suy giảm và Nhật Bản cũng được xem là nước có trang phục truyền thống đắt nhất thế giới.

Tuy nhiên, ngành dệt truyền thống vẫn được duy trì và phát triển vì vẫn còn một bộ phận cần đến kimono đó là: trà đạo, hương đạo, múa truyền thống. Bên cạnh đó, nền giáo dục Nhật Bản đã giúp cho người dân có ý thức giữ gìn truyền thống văn hóa dân tộc, yếu tố chính tạo nên nền giáo dục tiên tiến cho Nhật Bản chính là nhờ nền tảng 20 năm giáo dục từ thời đại Edo, mọi tầng lớp người dân đều có điều kiện tiếp cận hệ thống giáo dục này, các làng địa phương nào cũng có chùa và đây được xem như trường học, sư là thầy và mọi người dân đều có thể đến học.

Ngành dệt truyền thống của Nhật Bản cũng đã góp phần tạo nên những thương hiệu nổi tiếng thế giới như Toyota. Hãng Toyota danh tiếng ngày nay có tiền thân cũng là hãng sản xuất đồ dệt và cho đến nay vẫn còn một bộ phận nhỏ chuyên sản xuất hàng dệt.

Sự phát triển của công nghiệp hóa và sự thay đổi về chất của trang phục truyền thống về chỉ, chất liệu, nhuộm… trước đây chỉ dùng những nguyên liệu từ thiên nhiên thì ngày nay sử dụng các sản phẩm hóa học làm nguyên liệu để sản xuất với số lượng lớn. Ngoài ra sự du nhập của kỹ thuật in, in hoa Batic (bôi sáp lên những chỗ không muốn nhuộm màu) đã tạo nên hai thái cực dệt truyền thống đó là: dệt truyền thống giá rẻ và dệt truyền thống giá cao.

Với tỉ lệ dân số ngày càng đông, cộng với sự phát triển của công nghiệp hóa thì mô hình phát triển sản xuất hàng loạt với tiêu chí sản phẩm rẻ, chất lượng tốt thích hợp trong tình hình hiện nay, nhưng khi thực hiện cần luôn đi đôi với tiền đề: nhà sản xuất phải sản xuất ra sản phẩm mà bản thân họ phải dùng được chính sản phẩm đó.

Ngoài ra buổi tọa đàm còn giới thiệu chương trình tài trợ năm tài khóa 2010-2011 của quỹ giao lưu quốc tế Nhật Bản, xem thêm chi tiết tại: www.jpf.go.jp hoặc www.jpf.org.vn

• K.Vy